De grens lag niet bij de taal

Ik had een essay in het Engels geschreven en daarna de Nederlandse versie voor LinkedIn gemaakt. Aan het Nederlands mankeerde niks. Geen moedertaalspreker zou over één woord zijn gestruikeld, en dat kan ik weten, want ik ben die moedertaalspreker. Toch werd het afgekeurd, en de feedback ging niet over een woord. Het ging over het hele stuk. Het bewoog verkeerd.

De vertaling klopte. Dus wat klopte er niet?

Een tijdlang zocht ik het in de woordkeuze, want daar horen vertaalfouten tenslotte te zitten. Voor precies dit probleem bestaat een vak: transcreation. Je vertaalt een slogan niet, je bouwt hem opnieuw zodat hij in de nieuwe markt hetzelfde landt. De mensen van Coca-Cola doen dat al tientallen jaren. Ik pakte het woord om te beschrijven wat mijn eigen schrijftool doet en ontdekte dat het al bezet was, al aan universiteiten werd onderwezen en ouder was dan wat ik aan het bouwen was. Prima. Het paste bij het deel dat ik deed. Alleen lag het deel dat misging buiten het bereik van dat woord.

Want de Nederlandse post brak op een grens die transcreation niet trekt, en die niks met taal te maken heeft.

Het Engelse essay was geschreven voor een lezer die zijwaarts denkt. Iemand die de reframe vóór de uitleg wil, die een wending volgt zonder dat die wordt aangekondigd en het prima vindt om één tel achter te lopen omdat juist daar de werking zit. De Nederlandse post ging naar LinkedIn, waar de lezer in een rechte lijn denkt en eerst de dragende stelling wil, in de juiste volgorde, met de verbindingen zichtbaar. Ik had het argument naar de andere taal gebracht en de vorm ervan onaangeraakt gelaten. De woorden waren Nederlands. De redenering dacht nog steeds zijwaarts.

Transcreation weet hoe je een marktgrens oversteekt. Het past zich aan cultuur aan, aan idioom, aan wat een grap doet in Lissabon tegenover wat die doet in Riyad. Maar het gaat aan beide kanten uit van hetzelfde soort lezer: hetzelfde hoofd, ander land. De grens waarop mijn post werkelijk brak liep tussen twee soorten hoofden. Lateraal aan de ene kant, lineair aan de andere. Die grens komt in het vak niet voor, omdat het vak is ontstaan om dingen over landsgrenzen heen te verkopen. Land en cultuur waren de enige soorten afstand waarvoor het ooit is afgesteld.

En daar zat dus het deel waar geen naam voor was. De moeilijkste vertaling binnen één idee is niet die tussen talen. Het is de vertaling tussen manieren van denken. Je kunt elk feit, elke term en elke culturele verwijzing intact houden en de lezer toch kwijtraken, omdat je niet hebt meegenomen welke route hun hoofd naar het punt neemt.

Ik bedenk hier geen nieuw woord voor. Transcreation bestaat al dertig jaar en ik ga het niet hernoemen. Waar ik tegenaan liep is een as waar het vak nooit een knop voor heeft gemaakt, naast de knoppen die het wel kent.

En daar stop ik, want ik zie die as scherp genoeg om hem te benoemen, maar nog niet scherp genoeg om hem een plek te geven. Ik weet nog niet of het echt een vierde knop is naast taal, cultuur en register, of dat het register is met een scherpere jas aan. Register gaat al over formeel tegenover informeel, compact tegenover toegankelijk, en je kunt aanvoeren dat lateraal tegenover lineair gewoon diezelfde knop is, maar dan verder doorgedraaid. Je kunt ook zeggen dat het een compleet andere knop is, omdat register verandert hoe een zin klinkt en dit verandert in welke volgorde het argument moet binnenkomen. Ik heb het getest op mijn eigen posts, in twee talen, met één schrijver. Dat is een kleine testbank, en een kleine testbank is precies het moment waarop je moet stoppen met een patroon vertrouwen alleen omdat het je bevalt.

Dat is prima. Een vraag die zo scherp is geworden, is op papier meer waard dan een antwoord dat ik zou moeten verzinnen om het stuk af te ronden. Dat punt heb ik ergens anders al gemaakt.

Maar ik weet welke grens de post heeft doorgesneden. En ik zal eroverheen blijven schrijven, of ik hem ooit een vaste plek kan geven of niet.